(ترجمه)

سؤال:

السلام علیکم و رحمة‌الله و برکاته!

حال‌تان چطور است شیخ بزرگوار ما؟ شیخ بزرگوار ما، یک سوال دارم:

احادیثی که دربارهٔ «رایة» (پرچم) رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم سخن گفته‌اند چندتا اند و میزان صحت آن‌ها چگونه است؟ اگر ممکن است، هنگام نقل روایت، صحت سند را نیز یادآوری فرمایید.

جواب:

وعلیکم السلام و رحمة‌الله و برکاته!

در بارهٔ لواء و رایة و نوشتهٔ روی آن‌ها، در کتاب‌های ما به‌ خصوص در کتاب «الأجهزة»، ص ۲۰۰چنین آمده است:

«برای دولت، لواءها و رایه‌ها وجود دارد و این امر از آنچه در نخستین دولت اسلامی برپا شده توسط رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم در مدینهٔ منوره وجود داشت، استنباط شده است. توضیح آن چنین است:

۱. از دید لغت؛ به هر دو «لواء» و «رایة» واژهٔ «عَلَم» (پرچم) اطلاق می‌شود. در قاموس المحیط، در مادّهٔ (رَوِيَ) آمده است: «… والرايةُ العَلَمُ، جمع آن رايات …» و در مادّهٔ (لَوِيَ) آمده است: «… واللواءُ با مد عَلَم است، جمع آن ألوية …»

سپس شریعت، از نظرکاربرد، برای هر یک معنای شرعی ویژه‌ای مقرر کرده است، به شرح زیر:

الواء: سفید است و بر آن با خط سیاه نوشته می‌شود: «لا إله إلا الله محمد رسول الله»، لواء برای امیر لشکر یا فرماندهٔ سپاه بسته می‌شود؛ نشانهٔ جایگاه اوست و هرجا او باشد، لواء نیز با او می‌گردد. دلیل بستن لواء برای امیر لشکر، این حدیث است:

«أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضُ» (روایت ابن ماجه از جابر)

ترجمه: رسول الله صلی الله علیه وسلم در روز فتح مکه داخل مکه شد؛ درحالی‌که لواء شان به رنگ سفید بود.

و نیز روایتِ انس از نزد نسائی:

«أَنَّهُ ﷺ حِينَ أَمَّرَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ عَلَى الْجَيْشِ لِيَغْزُوَ الرُّومَ عَقَدَ لِوَاءَهُ بِيَدِهِ»

ترجمه: وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم اسامه بن زید را فرمانده لشکر تعیین نمود تا با روم بجنگد لواء را به دست آن داد.

 رایة؛ سیاه است و بر آن با خط سفید نوشته می‌شود: «لا إله إلا الله محمد رسول الله»، رایة همراه فرماندهان واحدهای لشکر (کتائب، سریه‌ها و دیگر واحدهای نظامی)است. دلیل آن این است که رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلم در حالی که خود فرمانده لشکر در خیبر بودند فرمودند:

«لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلاً يُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ، وَيُحِبُّهُ اللهُ وَرَسُولُهُ، فَأَعْطَاهَا عَلِيّاً» (متفق‌علیه)

ترجمه: فردا رأیه را به دست کسی می‌دهم که الله و رسولش را دوست دارد و الله و رسولش نیز آن را دوست دارند، سپس فردای آن رأیه را به دست علی(رضی الله عنه) داد.

پس علی رضی الله عنه در آن زمان فرمانده کتیبه در لشکر به‌شمار می‌رفت. و نیز در حدیث حارث بن حسان بکری آمده است:

«قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَإِذَا رَسُولُ اللهِ ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَبِلَالٌ قَائِمٌ بَيْنَ يَدَيْهِ مُتَقَلِّدٌ السَّيْفَ بَيْنَ يَدَيِ الرَّسُولِ ﷺ، وَإِذَا رَايَاتٌ سُودٌ. فَسَأَلْتُ: مَا هَذِهِ الرَّايَاتُ؟ فَقَالُوا: عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَدِمَ مِنْ غَزَاةٍ».

ترجمه: ما به مدینه آمدیم، پس دیدیم که رسول الله صلی الله علیه وسلم بر منبر قرار دارند و بلال رضی الله عنه در پیش روی ایشان ایستاده است، در حالی که شمشیر را حمایل کرده و در برابر رسول الله صلی الله علیه وسلم قرار دارد و پرچم‌های سیاه نیز دیده می‌شد، پس پرسیدم: این پرچم‌ها چیست؟ گفتند: عمرو بن العاص رضی الله عنه از یک غزوه بازگشته است.

مقصود از عبارت «فَإِذَا رَايَاتٌ سُودٌ» این است که پرچم‌های سیاه متعددی با لشکر بوده است؛ در حالی‌که امیر لشکر یک نفر بود عمرو بن العاص و این نشان می‌دهد که آن رایه‌ها همراه رؤسای کتائب‌ و واحدها بوده‌اند.

افزون بر آنچه گذشت، حدیثی را نیز می‌افزایم که طبرانی آن را در المعجم الأوسط (۱/۲۲۳) روایت کرده است:

۲ـ احمد بن رشدین برای ما روایت کرد، گفت: عبدالْغفار بن داود، ابو صالح حرّانی، برای ما روایت کرد، گفت: حیّان بن عبیدالله برای ما روایت کرد، گفت: ابو مِجلَز لاحق بن حمید، از ابن عباس روایت کرده است که گفت:

«كَانَتْ رَايَةُ رَسُولِ اللهِ ﷺ سَوْدَاءَ وَلِوَاؤُهُ أَبْيَضُ، مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ».

ترجمه: پرچم رسول الله صلی الله علیه وسلم سیاه بود و لوای ایشان سفید بود و بر آن نوشته شده بود: لا إله إلا الله محمد رسول الله.

این حدیث از ابن عباس جز با همین سند روایت نشده است و در نقل آن، حیّان بن عبیدالله به‌تنهایی روایت کرده است. حیّان را ابن حبان در کتاب الثقات (۶/۲۳۰) ذکر کرده و ابوحاتم نیز در الجرح والتعديل (۳/۲۴۶) دربارهٔ او گفته است: "صدوق"(راستگو است)

به‌هرحال، مسئلهٔ «لواء» و «رایة» مسئله‌ای شناخته‌شده و مشهور است و رایة در صدر اسلام سایه‌بان مسلمانان بود و به توضیح بیشتر نیاز ندارد.

امید است آنچه گفته شد کفایت کند و الله سبحانه وتعالی داناتر و حکیم‌تر است.

و السلام علیکم و رحمة‌الله و برکاته!

برادرتان عطاء بن خلیل ابو الرشته

۲۸ شعبان ۱۴۴۶هـ.ق.

۱۶فبروری۲۰۲۶م.

مترجم: مصطفی اسلام