- نشر شده در فقهی
به علي غيث أبوالحسن
پرسش
السلام عليكم ورحمة الله وبركاته!
در کتاب شخصیه اسلامی جلد3صفحه 331 قول الله سبحانه وتعالی آمده است: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ [طلاق: 6] ترجمه:اجر آنها را بدهید. اینجا لفظ عام است که شامل اجر شیر دهنده، کار گر، خانه و موتر و غیره میشود..
تبصره: از متن آیت درست نیست که غیر از اجوره شیر دهنده چیزی دیگر مانند کار گر، موتر و غیره استنباط شود، برایتان چنین بیان میکنیم:
1- قاعده شرعی چنین است: (عموم لفظ در موضوع یکحادثه) آیت عام است که هر شیر دهنده را در بر میگیرد، هر شیر دهنده مستحق اجوره شیر دادنش میباشد و موضوع آیت اجوره شیر دادن است.
2- قول الله که فرموده: ﴿فَآتُوهُنَّ﴾ یعنی بدهید زنان طلاق شدهی شیر دهندهها را. ضمیر هن به زنها بر میگردد و ضمیر هن شامل ضمیر هم نمیشود. پرداخت اجوره برای زن طلاق داده شدهی بائن شیر دهنده میباشد که شامل تمام زنها میشود و معلومدار است که خطاب مونث مشمول مذ کر نمیشود.
3- آیت لفظ عام است، به اجرت شیر دهنده، کار گر، خانه، موتر وغیره شامل میگردد. مانند: «فإن أرضعن لكم، فآتوا الأجراء أجرهم» اگر برای شما شیر دادند، مزد اجیران را بدهید.لفظ اجراء شامل ذکور واناث میشود و موضوع آن اجوره و شیر دادن حادثه است. وقول: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ از آن حکم جزئی استنباط میشود و آن اجاره شیر دهنده است وهمچنان حکم کلی نیز استنباط میشود.از متن عقلاً ثابت میشود که اجیر وقتیکه کار را انجام داد مستحق اجر میگردد. علی غیث ابو الحسن
پاسخ
وعليكم السلام ورحمة الله وبركاته!
برادر من از شما به خاطر توجهتان بهبحثهای عمومی در زبان قدر دانی میکنم؛ لیکن شما در موضوع خوب تدبر ننموده اید، یکجانب را گرفته، جانب دیگر را ترک نموده اید. و یا شاید شما سوال را به اسلوب نیکو بیان کرده، خواهان تفسیر آن اید. شما سوال نکردید، بلکه تبصیره کردید که: «از نص آیت فقط اجاره زن شیر دهنده استنباط میشود.» موضوع را بسته نموده، جواب دادید. جای سوال و تفسیر نمانده است.
با وجود آن از سوال تان معلوم میشود که به موضوع توجه دارید. از عدم احسانتان در مورد نحوه سوال در گذر شده، جواب خواهم داد. الله شما را به بهترین کار هدایت نماید.
بحث در مسئلهی فوقالذکر از مسایل اصول میباشد که نیاز به بررسی همهجانبه دارد. یکجنبه آن گرفته شده مبنی بر آن حکم شده مشکل حل نمیشود؛ گرچند درباره انواع عموم تدبر کردید تا حدی خواستید که در دنبال آن بروید؛ اما به نتیجه مطلوب نرسیدید. ما انواع عموم را در شخصیه در جلد سوم، در صفحه235-237تحت عنوان: راه های ثبوت عموم لفظ بحث نموده که در ذیل به بعضی از قسمت های آن اشاره مینماییم:
«عموم ثابت توسط لفظ، یا زبان مطابق وضعش ثابت و استفادهاش میکند و یا توسط عرف استفاده شده، ثابت میشود یا توسط عقل ثابت شده، استنباطی میباشد نه محض عقل. به عبارت دیگر، عموم لفظ از طریق عرب که لفظ را عموم وضع نموده اند یا از طریق استنباط از نقل ثابت گردیده است...»
عموم ثابت شده از طریق نقل یا استفاده شده از وضع لغت است یا استفاده شده از طریق استعمال اهل لغت میباشد؛ ولی عموم که اهل لغت آن را وضع نموده اند دوحالت دارد:یکی آن ذاتاً عام باشد به غیر خودش نظر به قرینه محتاج میشود.
عموم آن از نظر اهل لغت استفاده شده، قرینه موجود می باشد؛ اما عام استفاده شده از اهل زبان با عام استفاده شده از نظر عرف مانند قول الله سبحانه وتعالی: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ﴾ [نساء: 23] ترجمه: حرام شده برای شما مادر های تان. اهل عرف این ترکیب را از حرمت چیزی معین به جمع و عام نقل نموده اند. مراد از زنان بدون در نظر داشت استخدام وخاص نمودن شان است. مانند قول دیگر الله: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ﴾ [مائده: 3] ترجمه: بر شما خود مرده حرام شده است. از این آیت مطابق خوردن عرف حمل میشود، حقیقت عرفی چنین است.
اما عام ثابت از طریق استنباط که قاعده او آن است که به اساس ترتیب حکم بر صفت توسط آوردن فاء سببی تعقبیه شناخته میشود.مثال فرموده الله متعال: ﴿وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا﴾ [مائده: 38] ترجمه: دست مرد دزد وزن دزد را قطع کنید. این چنین فهم میشود عموم و انواع آن؛ مخصوصاً عام ثابت از طریق استنباط، جواب ذیلاً ارائه میگردد:
سوالتان در کتاب شخصیه جزء سوم صفحه 327چنین آمده است:
قول الله تعالی که فرموده است: ﴿فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ لفط عام است که شامل اجاره زن شیر ده، کارگر، خانه، موتر وغیره میشود. گفته نمیشود که اجاره کار گربا شیرده قیاس شده است. یا اجاره موتربر اجاره کار گر قیاس شده باشد؛ بلکه آن در جزئیات در تحت آن میآید.
عام مورد نظر دراین جا عام است که به سبب داشتن منفعت مستحق اجر شده است. اینگونه عام گرفته شده از ترتیب اجر است که شیر دادن خود منفعت است توسط آوردن فاء تعقبی و سببی. آیت بیان می دارد: ﴿فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ سبب مستحق شدن اجر منفعت است که از شیر دادن حاصل میشود. دلیل آن عمومیت استحقاق اجر است بر پوره گرفتن منفعت، برابر است که اجوره برای شیر دادن باشد یا اجاره برای حصول منفعت، مثل مزد کارگر. یا اجاره در بدل اخذ منفعت درعین شیء مانند موتر، تمام آن گرفته شده از نوع اخیر عموم است که از طریق استنباط با آمدن فاء تعقیب و سبب ثابت میشود. از طریق قیاس فرع از اصل که علت خاصی در آن نهفته باشد، گرفته نشده است که گویا پوره شدن منفعت به علت اجوره باشد. از یک دید اجاره کار کر و موتر در آن داخل است و اجاره زن شیرده با اجاره کارگر و موتر ملحق نمیشود.
امیدوارم که جواب سوال واضح شده باشد و شما تذکر ما را که درست بوده، درک کرده باشید.
از نظر علمی آیت مبارکه از اصول دلایل اجاره در شریعت میباشد. هیچ کس از اهل علم آنرا محدود به شیر دادن نکردند؛ چنان که میدانم، در بعضی مصادر چنین وارد شده که برای تان نقل میکنیم:
- درکتاب"بداية المجتهد ونهاية المقتصد" تألیف ابو ولید محمد بن رشد قرطبی مشهور به ابن رشد نواسه، متوفای 595هـ.ق ناشر کتاب: دارالحدیث –قاهره. در قسمت کتاب اجارات چنین آمده است: «اجاره در نزد تمام فقهای امصار و صدر اول جایز میباشد. دلیل اکثر این قول الله تعالی است: ﴿إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ﴾ [قصص: 27] ترجمه: من میخواهم که یکی از این دو دختر را به نکاح تو در آورم. وفرموده دیگر: ﴿فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾ [ طلاق 6 پایان.
درکتاب مغنی که از ابن قدامه بوده، در باب اجاره ها آمده است: اصل درجواز اجاره کتاب و سنت واجماع است. اما دلیل کتاب: ﴿فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ﴾، [طلاق: 6] این آیت دلیل اجاره میباشد.
برادرتان عطا بن خلیل ابوالرشته
مترجم: بدرالدین"حسینی"
![﴿أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ﴾[مائده: 50]](/pe/media/k2/items/cache/aad2f2057d1998b84902f79728c6ee6d_M.jpg?t=-62169984000)
