مفهوم رزق
- نشر شده در تثقیفی
(ترجمه)
مسئلۀ رزق در زندگی عموم مردم یکی از ساسیترین موضوعات بهشمار میرود. مسئله رزق بدون ملاحظه عقیدتی روح و روان تمام انسانهای کره خاکیرا مشغول خود کرده است؛ زیرا انسان همیشه در انتظار و در صدد کسب رزق یومیه خویش میباشد. بنابرین، لازم دیده شد تا پیرامون مسئله رزق تلاش فروتنانۀ ذیل انجام گیرد.
رزق همان بخشش و هِبه را گویند و کلمه رِزق مترادف بخشش و عطاء میباشد. رزق به دو گونه؛ حلال و حرام تقسیم میشود. به مالیکه کارگر بدست میآورد و مالی را که قمارباز از راه قماربازی کسب مینماید، رزق گفته میشود. بهدلیل اینکه آن مالی است که الله سبحانه وتعالی به هر یک از آن دو در هنگام تمسکشان به حالتی از حالات کسب رزق بخشش نموده است؛ اما تفاوت اینجاست که اگر تصرف مال برایش مجاز و مباح باشد، پس آن مال برایش از نظر حکم حلال و اگر تصرف و تملک آن برایش مباح و مجاز نباشد، درینصورت آن مال برایش از نظر حکم حرام میباشد؛ اما با وجود این هم برای هردو نوع مال رزق اطلاق میشود و بخاطریکه تملک مال از راه حرام صحیح نیست، نمیتوان آن مال را رزق ننامید و نمیتوان گفت که الله سبحانه وتعالی فقط مال حلال را رزق گردانیده و مال حرام را رزق نمیدهد؛ بنابر این، برای هر انسان خواه مؤمن باشد و خواه کافر، عاقل باشد و یا غیر عاقل، باید به رزق مقدر و تعیین شدهاش برسد. الله سبحانه وتعالی میفرماید:
﴿وَكَأَيِّن مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾[عنكبوت: 60]
ترجمه:چه بسیارند جنبندگانیکه (در زمین با شما زندگی میکنند و بر اثر ضعف، حتی) نمیتوانند روزی خود را بردارند (و جابجا کنند تا آن را بخورند یا بیندوزند). الله روزیرسان آنها و شما است(پس غم روزی را نخورید و ننگ خواری و اسارت را نپذیرید) و الله بس شنوا و آگاه است(لذا دعای شما و صدای سایر آفریدگان خود را میشنود، از حال و روز همگان با خبر است، سهم و روزی کسی و چیزی را فراموش نمینماید).
پس بدون شک، واقعیت ارزاق کفار و گناهکاران نشان میدهد که الله سبحانه وتعالی رزق و روزی تمام مخلوقات خود اعم از مؤمن و کافر را بدوش گرفته است و به همین خاطر است که الله سبحانه وتعالی در آن هنگام که ابراهیم دست به دعا بالا نمود و از وی خواست تا فقط مؤمنان اهل مکه را رزق عطا کند، برایش فرمود که وی هیچگاه رزق خود را مخصوص مؤمنان نمیگرداند؛ بلکه هم مؤمنان را رزق و روزی خواهد داد و هم کافران را. الله سبحانه وتعالی میفرماید:
﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ﴾ [بقرة: 126]
ترجمه: و (به یاد بیاورید) آنگاه را که ابراهیم گفت: پروردگار من! این (سرزمین) را شهر پر امن و امانی گردان و اهل آنرا- کسانیکه از ایشان به الله و روز بازپسین ایمان آورده باشند- از میوههای (گوناگونی که در آن پرورده شود یا بدان آورده شود و دیگر خیرات و برکات زمین) روزی شان رسان و بهرهمندشان بگردان. (الله پاسخ داد و) گفت: (دعای تو را پذیرفتم، ولی در این عمر کوتاه دنیا، بر این خوان یغما چه دشمن و چه دوست) و کسانی را که کفر ورزد، مدت کوتای (از ثمرات و خیرات این جهان) بهرهمند میگردانم و سپس او را (روز رستاخیز) به عذاب آتش (دوزخ گرفتار و) ناچار میسازم و(سرانجام و سرنوشت این گونه افراد) چه بد سرانجام و سرنوشتی است!
و به همیندلیل بود که وقتیابراهیم علیهالسلام برای آن عدهای از فرزندانش که باشنده بیتاللهالحرام بودند، طلب رزق و روزی کرد. اللهسبحانه وتعالی برایش بیان نمود که وی کافران را نیز روزی خواهد داد و همانگونه که مؤمن رزق خود را بدست میآورد، کافر نیز در دنیا رزق خود را بدست خواهد آورد و الله سبحانه وتعالی تمام مخلوقات خود را تا آنگاه که حیات در بدن شان باقی باشد، بدون استثناء رزق و روزی میدهد.
لذا، حقیقتیرا که باید مسلمان در برابر آن سر تسلیم و کرنش فرود آورد، اینست که رزق از جانب الله سبحانه وتعالی است و اوست که مخلوقات را آفریده و ارزاقشان را بدوش گرفته است و بر انسان لازم میآید که در طلب رزق خود بسوی او سبحانه وتعالی پناه ببرد تا نفسش استوار و آرامش یافته و در راه بدست آوردن رزقاش از عبادت الله غافل نشود. الله سبحانه وتعالی میفرماید:
﴿وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ﴾ [مائده: 88]
ترجمه: و از نعمتهای حلال و پاکیزهای که الله برایتان روزی داده است بخورید.
﴿اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ﴾ [روم: 40]
ترجمه: الله کسی است که شما را آفریده است، سپس (با عطاء کردن و سائل مادی و معنوی کسب و تهیه زمینه معاش و آمادهسازی محیط زیست) به شما روزی رسانده است.
﴿اَنفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ﴾ [يس: 47]
ترجمه: از آنچه الله برایتان روزی داده است انفاق و احسان کنید.
﴿إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ﴾ [آل عمران: 37]
ترجمه: الله هرکه را بخواهد روزی میدهد.
﴿اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ﴾ [عنكبوت: 60]
ترجمه: الله روزیرسان آنها و شما است.
﴿يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ﴾ [اسراء: 30]
ترجمه: الله روزی هرکس را که بخواهد فراوان و گسترده میدارد.
﴿فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ﴾ [عنكبوت: 17]
ترجمه: و روزی را از نزد الله بطلبید.
﴿وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا﴾ [هود: 6]
ترجمه: هیچ جنبندهای در روی زمین نیست، مگر اینکه روزی آن بر عهده الله است.
﴿إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ﴾ [ذاريات: 58]
ترجمه:تنها الله روزیرسان است.
مردم بر اساس چشم دید خود که هرشخص در برابر کاریکه انجام میدهد، مالی بدست میآورد؛ بر اینگمان هستند که این خودشان هستند که رزق خود را تأمین میکنند و نیز اوضاع و احوالی را که در آن به جمعآوری و کسب ثروت میپردازند را اسباب رزق میدانند. اینگونه مغلوب این حدس و گمان شدند، در حالیکه حقیقت بر خلاف چشم دید و گمان شان بوده، حقیقت و واقعیت طوریاست که آناحوال و اعمال فقط حالاتیاست که در آنرزق حواله میشود؛ نه اینکه اسباب رزق باشد، چون اگر اسباب رزق بهشمار میرفت، مطلقاً نباید رزق به تأخیر میافتاد؛ چون بعضی اوقات این حالات پیش میآید و رزقی در کار نیست و گاهی رزق میآید؛ در حالیکه هیچ یک از آن حالات دخلی ندارد. گاهی انسان سر کار میرود؛ ولی هیچ مالی را بدست نمیآورد؛ درحالیکه حوادثی وجود دارد که در آن رزق حاصل میشود، بدون اینکه در آن سبب ظاهری دخیل باشد و این نوع حوادث بیشمار هستند که بهعنوان مثال میراث را میتوان یادآور شد طوریکه میراث را وارث به سعی و تلاش خود و یا هم به اختیار خود بدست آورده نمیتواند؛ بلکه میراث مالیست که بدون سعی و اکتساب شخص بدست میآید.
بنابرین، نتیجه میگیریم که اوضاع و احوالیکه معمولاً در آن رزق بدست میآید، اسباب رزق نبوده؛ بلکه فقط حالاتی برای کسب رزق است. پس رزق چنانکه مردم گمان میکنند که به سبب عملکرد، استثمار و امثال آن بدست میآید نیست.
اما ناگفته نباید گذاشت که الله سبحانه وتعالی بندگان خود را دستور داده است تا به اعمالی به پردازند که خود در اجرای آن اعمال برایشان قدرت انتخاب داده است تا در اجرای آن اعمال به حالاتی مواجه شوند که آورنده رزق است. پس برای هر شخص لازم است تا برای تحصیل رزق خود جد وجهد نماید و بدلیل اینکه رزق مقسوم و مُقدّر است، شایسته نیست که ترک وظیفه و عمل نماید؛ زیرا الله سبحانه وتعالی بندگان خود را دستور به سعی و عمل نموده و آنرا دروازهی از دروازههای عبادت خود قرار داده است. بر انسانلازم است تا متوکل باشد؛ نه متواکل و الله سبحانه وتعالی بندگان خود را در عرصه سعی و تلاش برای طلب رزق تشویق نموده و میفرماید:
﴿هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِن رِّزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ﴾ [ملك: 15]
ترجمه:او کسی است که زمین را رام شما گردانیده است. در اطراف و جوانب آن راه بروید و از روزی او بخورید، زنده شدن دوباره؛ در دست اوست.
نویسنده: فارس الفارس
عضو دفتر مطبوعاتی حزب التحریر-ولایه عراق
برای رادیوی دفتر مطبوعاتی مرکزی حزب التحریر
مترجم: محمد مزمل
